Non-dom Vergi Mekanizması ve Türkiye İçin Politika Seçenekleri
Yönetici özeti
Non-dom rejimi, en yalın hâliyle, bir kişinin vergi mukimi olduğu ülkede “yerleşik” sayılmasına rağmen “domicile” bakımından o ülkeye kalıcı olarak bağlı görülmemesi nedeniyle, yabancı kaynaklı gelir ve kazançlarının tamamı yerine yalnızca o ülkeye getirilen kısmı veya sınırlı bir bölümü üzerinden vergilenmesini ifade eder. Klasik model, yerleşim ve kalıcı aidiyet kavramlarını ayırır; bu yüzden salt teknik bir vergi istisnası değil, medeni hukuk ile vergi hukukunun kesişiminde çalışan bir bağlama kuralıdır. Bugün Türkiye’de böyle bağımsız bir non-dom rejimi yoktur; sistem, tam mükellefiyet-dar mükellefiyet ayrımına ve kaynak ilkesine dayanır. Bu nedenle Türkiye açısından en kritik soru “non-dom kopyalanabilir mi?” değil, “hangi unsurları yerli sisteme en az sürtünmeyle uyarlanabilir?” sorusudur.
Türkiye’de mevcut yapı, tam mükelleflerin dünya gelirini, dar mükelleflerin ise Türkiye kaynaklı gelirini vergiler; altı ayı aşan fiilî kalış ve ikametgâh ölçütü belirleyicidir. Bununla birlikte mevzuatta, geçici görevle gelen yabancıların yerleşmiş sayılmaması, yurt dışında yaşayan vatandaşların dar mükellef kabulü, yabancı işverenin yurt dışı kazançlarından dövizle ödediği bazı ücretlerin istisnası ve yabancı vergilerin mahsubu gibi non-dom’a benzeyen parçalı araçlar bulunur. Son yıllarda dijital göçebe vizesi gibi göç-politikası araçlarının da devreye alınması, Türkiye’nin mobil yetenek çekme ihtiyacını vergi dışı kanallarla da test ettiğini gösterir.
Karşılaştırmalı analiz, klasik “domicile” kavramını Türk sistemine aynen taşımaktansa, süreyle sınırlı ve ikamete dayalı bir “yeni gelenler rejimi”nin veya hedefli bir yüksek vasıflı çalışan rejiminin daha uygulanabilir olduğunu düşündürüyor. Çünkü modern eğilim, özellikle 2025 reformundan sonra, tarihsel non-dom çekirdeğinden uzaklaşıp ikamete dayalı, süreli ve daha şeffaf modellere kayıyor. Ayrıca ampirik literatür vergi teşviklerinin nitelikli göçü artırabildiğini, fakat yüksek gelirli ve uluslararası hareket kabiliyeti güçlü kesimlerde vergi tabanı oynaklığını da yükseltebildiğini gösteriyor. Bu nedenle Türkiye için en makul tasarım, dar kapsamlı, raporlama yükümlülüğü yüksek, asgari vergi veya eşik koşulu içeren, pilot niteliğinde bir modeldir.
Kavramsal çerçeve
Hukukî anlamda “domicile”, kişinin kalıcı evi ve sürekli bağ kurma niyetiyle ilişkili, “residence”dan daha yapışkan bir statüdür. İrlanda ve Malta resmî açıklamaları, domicile’ın doğumla kazanılabildiğini, kalıcı yerleşme niyetine bağlı olarak değişebildiğini ve vergi mukimliğinden ayrı değerlendirilmesi gerektiğini açıkça belirtir. Türk hukukunda ise GVK m. 4, ikametgâhı Türk Medeni Kanunu m. 19 ve devamındaki “yerleşim yeri”ne bağlar; burada temel ölçüt sürekli kalma niyetidir. Ancak Türk gelir vergisi sistemi, common law’daki “domicile”ı bağımsız bir vergi bağlama noktası olarak kullanmaz; ikametgâh, fiilî kalış süresi ve gelir kaynağı ile çalışır. Bu fark, non-dom rejiminin Türkiye’ye bire bir aktarımını hukukî açıdan zorlaştıran temel noktadır.
Vergi tekniği açısından non-dom rejimleri iki ana biçimde görülür. İlki, İngiltere’nin 2025 öncesi, İrlanda’nın ve Malta’nın hâlen kullandığı “remittance basis”tir; buna göre yabancı gelir ve kazanç, ülkeye getirildiği ölçüde vergilenir. İkincisi ise 2025 sonrası Britanya modelinde görülen, domicile yerine ikameti esas alan geçici “foreign income and gains” rejimidir; burada yeni gelen kişiye belirli bir süre boyunca yabancı gelir ve kazanç istisnası tanınır. Bu ayrım önemlidir: klasik non-dom, “nerede kalıcı olarak ait olduğun” sorusuna; yeni nesil rejim ise “ne kadar süredir burada vergi mukimisin” sorusuna dayanır.
Aşağıdaki zaman çizelgesi, taranan resmî kaynaklarda öne çıkan dönüm noktalarını özetler: Türkiye’de tam-dar mükellefiyet iskeletinin erken dönemde kurulması, İrlanda’da remittance basis’in daraltılması, Türkiye’nin otomatik bilgi değişimi altyapısını kurması ve Birleşik Krallık’ın 2025’te klasik non-dom modelinden çıkması.
Türkiye’de mevcut hukukî ve idari çerçeve
Türkiye bakımından temel yapı, GVK m. 3-7’de görülür. Türkiye’de yerleşmiş olanlar ile bazı koşullarda yurt dışında görevli Türk vatandaşları, Türkiye içinde ve dışında elde ettikleri kazanç ve iratların tamamı üzerinden vergilenir; ikametgâhı Türkiye’de bulunanlar veya bir takvim yılında devamlı olarak altı aydan fazla Türkiye’de oturanlar yerleşmiş sayılır. Buna karşılık Türkiye’de yerleşmiş olmayan gerçek kişiler yalnızca Türkiye’de elde ettikleri gelirler üzerinden vergilenir; ticari kazançta işyeri veya daimî temsilci, ücrette hizmetin Türkiye’de ifası veya değerlendirilmesi gibi ölçütler kaynak bağını kurar. Bu düzenek, klasik non-dom ayrımından değil, residence-plus-source mantığından beslenir.
Buna rağmen sistemde “non-dom’a benzeyen” iki önemli kırılma vardır. Birincisi, GVK m. 5 uyarınca belli ve geçici görev, bilim, eğitim, tedavi, istirahat veya seyahat amacıyla gelen yabancılar, altı aydan fazla kalsalar dahi yerleşmiş sayılmazlar. İkincisi, Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) rehberlerinde, çalışma veya oturma izni alarak altı aydan uzun süredir yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının, Türkiye’de gelir elde ettiklerinde dar mükellef sayıldığı açıkça belirtilir. Bu, Türkiye’nin kavramsal olarak non-dom değil ama “sınırlı vergi bağlantısı” kabul eden bir alanı zaten bulunduğunu gösterir.
Yakın işlevli diğer araçlar da önemlidir. GVK m. 23/14 çerçevesinde, kanunî ve iş merkezi Türkiye’de bulunmayan dar mükellef işverenlerin, Türkiye’deki personeline yurt dışı kazançlarından döviz olarak ödediği ücretler belirli şartlarla gelir vergisinden istisna edilebilir. Ayrıca GVK m. 123, tam mükellefin yurt dışında ödediği benzeri vergilerin Türkiye’de hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilebilmesini, ancak bunun verginin niteliği ve resmî belgelerle tevsik şartına bağlı olduğunu söyler. GİB rehberleri de çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarından yararlanmak için mukimlik belgesi ibrazını özellikle vurgular. Bunlar, bir yandan uluslararası hareketliliği kolaylaştırırken diğer yandan “gelirin nerede doğduğu ve nerede vergilendiği” sorusunu klasik non-dom kadar radikal olmayan biçimde çözer.
Usul boyutunda, 213 sayılı VUK m. 3 “vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyeti” ilkesini benimser; bu, yabancı gelirlerin görünürdeki değil gerçek ekonomik niteliğine bakılması gerektiği anlamına gelir. Aynı kanun vergi dairesi bağlantısını ve usul mimarisini kurar, fakat bugünkü metinde non-dom benzeri özel bir sınıflandırma yoktur. Öte yandan GİB’in otomatik finansal hesap bilgi değişimi kapasitesi artık ciddidir: 2024 verileri 2025 sonunda 87 ülkeye gönderilmiş, 99 ülkeden veri alınmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tutanaklarında da tam-dar mükellefiyet ayrımının tarihsel gerekçesi “muzaaf vergilemeden kaçınma” olarak açıklanmış, daha yeni tutanaklarda ise beyan ve uyum maliyetlerinin ağırlığı ile dijital göçebe vizesi gibi vergi dışı mobilite araçlarının kullanıldığı görülmüştür. Bu tablo, Türkiye’de bir rejim kurgulanacaksa bunun yalnızca GVK değil, usul ve veri doğrulama altyapısı bakımından da tasarlanması gerektiğini gösterir.
Karşılaştırmalı ülke modelleri
Tarihsel olarak en çok tartışılan örnekler Birleşik Krallık, İrlanda ve Malta’dır; ancak bu üç ülke artık aynı modeli uygulamıyor. Birleşik Krallık 2025’te klasik non-dom rejimini fiilen terk etti; İrlanda ve Malta ise hâlen remittance basis kullanan, fakat kapsam ve anti-abuse mantığı farklı iki model sunuyor.
| Yargı alanı |
Güncel vergilendirme esası |
Süre sınırı |
Avantajlar ve şartlar |
Başlıca sınırlamalar |
| Türkiye |
Non-dom yok; tam mükellef için dünya geliri, dar mükellef için Türkiye kaynağı |
Genel rejim süreli değil |
Geçici görevle gelen yabancıların yerleşmiş sayılmaması; yurt dışındaki Türkler için dar mükellefiyet; bazı döviz ücret istisnaları |
Domicile temelli ayrı bağlama noktası yok; yabancı gelir istisnası bütüncül değil. |
| Birleşik Krallık |
6 Nisan 2025’ten itibaren domicile yerine 4 yıllık FIG rejimi; 10 yıl non-resident olduktan sonra yeni gelene yabancı gelir-kazanç istisnası |
Azami 4 yıl |
Claim bazlı; uygun FIG ülkeye getirildiğinde ek vergi yok; OWR ilk 3 yılda sürüyor |
Klasik remittance basis kaldırıldı; kişisel allowance ve CGT yıllık istisnası kaybediliyor; eski birikmiş fonlar için geçici TRF uygulanıyor. |
| İrlanda |
Resident/non-domiciled kişi için yabancı gelir ve yabancı sermaye kazancı, İrlanda’ya remit edildiği ölçüde vergilenir |
Genel bir süre sınırı yok |
Klasik remittance basis sürüyor; yerli kaynak gelir normal şekilde vergiye tabi |
İrlanda’da ifa edilen işe atfedilen yabancı istihdam geliri remittance basis dışında; eşe/partnere fon transferinde anti-avoidance var. |
| Malta |
Resident but non-domiciled veya not ordinarily resident kişi için Malta kaynak gelir + Malta’ya remit edilen yabancı gelir vergilenir |
Genel rejim bakımından süre sınırı yok |
Yurt dışı sermaye kazançları Malta’da vergilenmez; özel rejimlerle yüksek vasıflıya %15 oran mümkün olabilir |
Yıllık €5.000 asgarî vergi ve €35.000 yabancı gelir eşiği var; remittance-income / capital ayrımı güçlü tevsik ister. |
Türkiye’ye uyarlanabilirlik ve ekonomik etkiler
Hukukî uyarlanabilirlik bakımından ana sonuç nettir: Türkiye’ye “domicile” kavramını ithal etmek, sadece GVK değişikliği değil, Türk Medeni Kanunu ile vergi hukuku arasında yeni ve yabancı bir bağlama kuralı yaratmak anlamına gelir. Oysa mevcut mimari ikametgâh, altı ay kuralı ve kaynak ilkesine dayanıyor; bu sebeple Birleşik Krallık’ın 2025 sonrası FIG mantığına benzer, ikamete dayalı ve süreli bir “yeni gelenler rejimi” Türk hukukuna daha doğal oturur. Eğer remittance basis benzeri bir model düşünülürse, GVK’da “remit edilen gelir”, “yabancı pasif gelir”, “yabancı kaynaklı sermaye kazancı”, “Türkiye’de ifa edilen hizmet” ve “örtülü geri getirme” tanımlarının açıkça yazılması; VUK tarafında ise bildirim, tevsik, elektronik raporlama ve ceza hükümlerinin ayrıca kurulması gerekir. GİB’in CRS ve otomatik bilgi değişimi kapasitesi burada önemli bir avantajdır, fakat tek başına yeterli değildir.
Mali etki bakımından belirsizlik yüksektir. Taradığım GVK, VUK, GİB rehberleri ve TBMM tutanaklarında Türkiye için yayımlanmış özel bir non-dom etki simülasyonu bulunmadığından bu bölüm zorunlu olarak senaryo bazlıdır. Yine de karşılaştırmalı deneyim iki şeyi gösterir: birincisi, Malta örneğinde olduğu gibi asgarî vergi veya yabancı gelir eşiği konulmadığında rejim saf vergi erozyonu aracına dönüşebilir; ikincisi, Birleşik Krallık örneğinde reformların kayda değer gelir üretmesi mümkün olsa da davranışsal tepki ve göç etkisi yüksek belirsizlik taşır. Birleşik Krallık resmî maliyetlendirmesi reformun orta vadede ek gelir yaratacağını söylerken, bütçe denetim kurumu göç varsayımlarının hâlen kritik belirsizlik olduğunu not etmiştir.
Ekonomik fayda tarafında daha olumlu bir görünüm vardır. OECD 2024 değerlendirmesi, birçok OECD ülkesinin yabancı yetenek ve geri dönen vatandaşları çekmek için gelir vergisi indirim programları kullandığını gösteriyor. Hollanda verisi üzerine çalışan IZA araştırması, vergi teşviklerinin yalnızca süper-zenginlerde değil, orta-yüksek gelirli nitelikli göçmenlerde de etkili olabildiğini buluyor. Uluslararası Para Fonu ise daha geniş bir çerçevede, göçün kişi başına gelir ve verimlilik üzerinde olumlu etkileri olabileceğini vurguluyor. Türkiye açısından bu kanalı tamamen göz ardı etmek zor; resmî yatırım ofisi verilerine göre 2025’te FDI girişi 13,1 milyar ABD doları oldu ve Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre yükseköğretim mezunlarının beyin göçü oranı 2024’te %2,0 olarak açıklandı. Bu nedenle, iyi kurgulanmış bir rejim özellikle teknoloji, yaratıcı endüstriler, bölgesel yönetim ve yatırım danışmanlığı gibi alanlarda yetenek çekme aracı olabilir.
Bununla birlikte suiistimal riski küçümsenmemelidir. Birleşik Krallık’taki idari veri çalışması, 2017’de remittance basis erişimi daraldığında etkilenen süper-zengin grubun stokunda yaklaşık %4,9 azalma ve net-of-tax oranındaki %1 değişime karşı 0,26’lık bir stok esnekliği tespit etti; yani vergiye duyarlı kesim hareket ediyor, ama aynı zamanda ülkede kalanların raporlanan gelir ve vergi katkısı yükseliyor. Türkiye için çıkarım şudur: geniş, süresiz ve pasif portföy gelirini koruyan bir non-dom rejimi sosyal adalet ve vergi tabanı bakımından daha risklidir; buna karşılık dar, süreli ve emeğe/katma değere bağlı bir tasarım daha savunulabilir görünür.
Politika seçenekleri ve sonuç
Resmî Türk kaynaklarında doğrudan bir non-dom tasarısı veya nicel etki analizi yer almadığı için aşağıdaki seçenekler karşılaştırmalı hukuk ve mevcut Türk vergi mimarisi üzerinden oluşturulmuş politika senaryolarıdır.
| Model |
Tasarım |
Avantajlar |
Dezavantajlar |
Uygulanabilirlik |
| Yeni gelenler rejimi |
Türkiye’de son 8-10 yılda mukim olmayan kişilere 3-4 yıl süreyle yabancı pasif gelir ve kazanç istisnası; Türkiye’de ifa edilen hizmet gelirleri hariç |
Türk sisteminin ikamet esasına uyumlu; UK 2025 sonrası çizgiye yakın; daha şeffaf |
HNWI çekiciliği klasik non-dom kadar yüksek olmaz; kapsam tartışmaları devam eder |
Yüksek. En makul başlangıç modeli budur. |
| Remittance-lite |
5 yıl süreyle Türkiye kaynak gelir + Türkiye’ye getirilen yabancı pasif gelir vergilenir; asgarî vergi ve kapsamlı raporlama zorunlu |
İrlanda/Malta tipi çekicilik sağlar; yabancı varlığın Türkiye’ye transferini teşvik edebilir |
Gelir-sermaye ayrımı, örtülü remittance ve aile/şirket yapıları üzerinden kaçınma riski yüksek |
Orta. Ciddi VUK ve bilgi-raporlama reformu olmadan risklidir. |
| Hedefli yüksek vasıflı çalışan rejimi |
Belirli sektör ve pozisyonlarda 5 yıl süreli ücret istisnası veya indirimli oran; GVK 23/14 mantığının genişletilmiş ve yerli hale getirilmiş versiyonu |
En düşük suiistimal riski; istihdam ve teknoloji transferine doğrudan bağlanabilir; siyaseten savunması daha kolay |
Portföy geliri ve servet taşıma motivasyonunu hedeflemez; klasik non-dom sayılmaz |
Çok yüksek. Türkiye için kısa vadede en gerçekçi modeldir. |
Değerlendirmem, Türkiye’nin klasik “domicile temelli” non-dom rejimine değil, Model A ile Model C arasında hibrit bir çözüme yönelmesi gerektiği yönündedir. Yani bir yandan süreli “yeni gelenler” istisnası, diğer yandan yüksek vasıflı emek ve bölgesel yönetim fonksiyonları için hedefli ücret rejimi kurulabilir. Eğer daha iddialı bir remittance modeli denenecekse, bunun mutlaka asgarî vergi, yıllık varlık ve hesap bildirimi, aile/şirket/trust yapıları için look-through kuralları ve otomatik bilgi değişimi ile eşleştirilmiş risk analizleriyle birlikte gelmesi gerekir. Aksi hâlde rejim, yatırım ve yetenek çekme aracından çok, yatay vergi adaletini zedeleyen bir özel statüye dönüşebilir.
Bu raporda grafik üretilmedi; ancak veri serileri erişilebilir kılınırsa üç görsel özellikle anlamlı olur: Türkiye’nin FDI akımları ile dijital göçebe başvurularını aynı zaman ekseninde gösteren çubuk grafik; yükseköğretim beyin göçü oranının yıllara göre seyri için çizgi/çubuk grafik; ve karşılaştırmalı rejimlerin kapsamını gösteren istifli çubuk grafik. Bu üç görsel, non-dom benzeri bir politikanın “sermaye çekme”, “yetenek çekme” ve “vergi tabanı erozyonu” kanallarını birlikte izlemek için en faydalı başlangıç setini sağlar.
